Trương Tùng Khê: Người thợ may thật và hào quang Võ Đang không thuộc về ông

Trong phòng chiếu của Liên hoan Di sản Võ thuật Đông Á năm 2077, một hình chiếu ba chiều của "Võ Đang Thất Hiệp" đang múa kiếm trên sân khấu. Khán giả vỗ tay rào rào. Rồi một cụ bà chín mươi hai tuổi, từng theo học một nhánh nội gia ở Ninh Ba, giơ tay nói nhỏ với người dẫn chương trình rằng người đàn ông trên màn hình — Trương Tùng Khê — chưa từng đặt chân đến Võ Đang, cũng chưa từng sống cùng thời với Trương Tam Phong. Không ai trong khán phòng nghe thấy bà. Đó là toàn bộ vấn đề của ngành di sản võ thuật mà chúng ta đang gìn giữ.

Người ta nhớ cú sút, tôi nhớ cái cách khán đài thở. Ở đây, hơi thở của khán đài đã bị một cuốn tiểu thuyết võ hiệp viết ra từ nhiều thế kỷ trước định hình, và chúng ta vẫn đang thở theo nó.

Bối cảnh

Trương Tùng Khê là nhân vật có thật. Ông sống dưới thời Gia Tĩnh nhà Minh, khoảng thế kỷ 16, quê ở Ninh Ba, huyện Yên. Nghề chính của ông là thợ may. Thầy dạy võ của ông là Tôn Thập Tam Lão. Học trò của ông gồm Diệp Kế Mỹ, rồi truyền xuống Đan Tư Nam và Vương Chinh Nam — dòng truyền này được ghi lại trong Vương Chinh Nam mộ chí do học giả thời Thanh là Hoàng Tông Hy soạn.

Tiểu sử về ông do Thẩm Nhất Quán viết, nhưng được soạn sau khi ông mất vài chục năm, dựa trên lời kể của học trò. Năm sinh của ông không được ghi lại. Đây là điểm khởi đầu quan trọng: chúng ta đang nói về một con người có thật, nhưng phần lớn thông tin về ông đến từ ký ức truyền miệng và văn bản hồi cố.

Còn Trương Tùng Khê trong tiểu thuyết Kim Dung là một nhân vật khác hẳn: một trong Võ Đang Thất Hiệp, học trò của Trương Tam Phong, sống trong thế giới võ hiệp với nội công phi thường. Khoảng cách giữa hai con người này là khoảng hai trăm năm lịch sử và một tấm màn hư cấu.

Phân tích

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi và ghi chép các buổi trình diễn võ thuật truyền thống của tôi, tôi nhận thấy có ba lớp trộn lẫn trong câu chuyện này, và việc tách chúng ra là công việc cốt lõi.

Lớp thứ nhất là con người dân gian. Một người thợ may ở Ninh Ba, tính tình trầm tĩnh, ít nói, không lập gia đình, sống hiếu thảo với mẹ. Ông từ chối trình diễn võ thuật cho người lạ xem, và cũng từ chối dạy học trò trong nhiều trường hợp. Đây là hình mẫu "ẩn sĩ nội gia" — người giữ võ vì võ, không vì hào quang.

Lớp thứ hai là dòng truyền lịch sử. Vương Chinh Nam mộ chí, do Hoàng Tông Hy soạn ở thế kỷ 17, là văn bản neo giữ khái niệm "nội gia". Điều đáng chú ý: khái niệm nội gia và ngoại gia mà cộng đồng võ thuật ngày nay dùng để xếp Trương Tùng Khê vào phái nội gia được định hình từ thế kỷ 17 trở đi, tức là sau thời ông sống. Đây là một sự phân loại hồi cố, không phải tự nhận của chính ông.

Lớp thứ ba là hệ thống môn phái hư cấu. Võ Đang với Trương Tam Phong làm tổ sư là sản phẩm của văn học võ hiệp. Không có văn bản nào nối Trương Tùng Khê với Võ Đang.

Sự tích nổi tiếng nhất về ông — việc đánh bại khoảng bảy mươi tăng nhân Thiếu Lâm — được chính bài viết gốc mô tả là chủ yếu mang tính truyền khẩu dân gian. Trước cuộc đối đầu đó, theo ghi chép trong Ninh Ba phủ chí, ông yêu cầu những người có trách nhiệm địa phương làm chứng cho một thỏa thuận rằng nếu xảy ra chết chóc sẽ không ai bị truy cứu. Đây là chi tiết nói lên nhiều điều: những cuộc tỷ thí không chính thức thời đó có thể gây chết người, và không có cơ quan nào đứng ra quản lý. Thỏa thuận miễn trách nhiệm này là bằng chứng cho thấy đây là môi trường nguy hiểm thật, chứ không phải màn trình diễn dàn dựng.

Về triết lý võ thuật, điều đáng chú ý là cách ông dạy: động tác phải trực tiếp, khi ra tay phải tập trung và dứt khoát, tính toán quá nhiều sẽ làm tán loạn tâm trí. Tôi đọc câu này và nghĩ đến tất cả những võ sĩ hiện đại mà tôi từng theo dõi, những người thua không phải vì thiếu kỹ thuật, mà vì đầu óc quá nhiều tạp niệm.

Câu chuyện về việc ở tuổi bảy mươi ông có thể đập vỡ ba tảng đá bằng lòng bàn tay là một tuyên bố phi thường. Nhưng nó ở mức huyền thoại, không phải dữ liệu kiểm chứng. Tôi không có cách nào xác minh nó, và cũng sẽ không dùng nó để đánh giá ông.

Điểm nối với quân sự nhà Minh cũng đáng lưu ý: Thích Kế Quang, danh tướng đương thời, từng mời ông dạy võ cho binh lính, và triết lý "an tĩnh, vô vi" của ông được cho là có ảnh hưởng lớn đến vị tướng này. Đây là một nhận định, không phải một liên kết nhân quả được ghi chép rõ ràng, nên tôi xử lý nó như một giả thuyết.

Góc nhìn ngược

Nhưng khoan — Berlin không dạy tôi võ thuật. Nó dạy tôi cách im lặng sau tiếng còi. Và trong sự im lặng đó, tôi buộc phải hỏi: liệu tôi có đang đọc câu chuyện này quá dễ dãi?

Toàn bộ phần "con người thật" mà tôi vừa dựng lên cũng dựa trên văn bản hồi cố. Thẩm Nhất Quán viết tiểu sử sau khi Trương Tùng Khê mất vài chục năm, gom tài liệu qua học trò. Chân dung "thợ may trầm tĩnh, hiếu thảo, không lập gia đình" là một bộ phẩm chất mẫu mực quen thuộc trong văn viết tiểu sử Trung Quốc — có thể phản ánh khung đạo đức của người viết nhiều như sự thật về nhân vật. Tôi đang chống lại một huyền thoại bằng cách xây dựng một huyền thoại khác, chỉ khác là nó khiêm tốn hơn.

Hơn nữa, việc tách "người thật" khỏi "hào quang" tự nó đã trở thành một thể loại nội dung có sẵn. "Nhân vật lịch sử thật đằng sau nhân vật võ hiệp" là một công thức biên tập được ưa chuộng, và tôi là một phần của cỗ máy đó. Có thể chính động tác gỡ hào quang của tôi cũng đang bán hào quang.

Có một điều tôi vẫn chắc: cộng đồng võ thuật gọi ông là đại diện tiêu biểu của nội gia, và các nhà nghiên cứu phương Tây như Marnix Wells và Stanley Henning đánh giá ông quan trọng ngang tầm với những tên tuổi lớn. Đó là sự công nhận dành cho con người thật, không phải cho nhân vật tiểu thuyết. Nhưng ngay cả sự công nhận đó cũng là một hành động của cộng đồng — gắn nhãn một nhân vật lịch sử để hợp thức hóa một dòng truyền — và nó không có cơ chế cưỡng chế nào.

Điều đáng nghĩ tới

Cuộc nổi loạn lớn nhất không phải đốt cờ, mà là giữ nhịp đập của trái bóng giữa thời đại ồn ào. Với Trương Tùng Khê, cuộc nổi loạn của ông là sự im lặng: từ chối trình diễn, từ chối dạy, từ chối tỷ thí tiếp sau lần đầu tiên. Chúng ta, những người làm truyền thông thể thao và di sản, đã biến sự im lặng đó thành một hình chiếu ba chiều múa kiếm trên sân khấu.

Nếu năm 2077 này chúng ta thật sự muốn gìn giữ di sản, có lẽ việc cần làm không phải là thêm hào quang cho Trương Tùng Khê, mà là bớt đi. Một người thợ may ở Ninh Ba, giữ võ trong im lặng, đã là một câu chuyện đủ lớn để kể mà không cần Võ Đang mượn tên ông.