Lê Quang Liêm và hành trình tìm lại ánh hào quang cờ vua Việt Nam

Quang Liêm không còn là đứa trẻ 12 tuổi được ca ngợi là thiên tài cờ vua. Giờ đây, anh ấy 34 tuổi, mang trên vai gánh nặng của một quốc gia đang chờ đợi tấm huy chương vàng SEA Games đầu tiên trong môn thể thao trí tuệ này. Và tôi, với 9 năm theo dõi làng thể thao Việt Nam, biết rằng câu chuyện của Quang Liêm không chỉ là về cờ vua — nó là câu chuyện về sự kiên trì, về những đêm trắng tính toán nước đi, và về cảm giác cô đơn khi đứng trên đỉnh cao mà không có ai sánh vai. Tối thứ Bảy tuần trước, tại một quán cà phê nhỏ ở quận 3, TP.HCM, tôi ngồi cạnh một nhóm sinh viên đang xem trực tiếp giải cờ vua candidates 2026. Khi Quang Liêm thực hiện nước đi cuối cùng khiến đối thủ bỏ cuộc, tiếng hò reo vang lên. Một cô sinh viên hét lên: "Mình có cậu ấy rồi!" Câu nói ấy, theo tôi, chứa đựng cả một thế hệ kỳ thủ trẻ Việt Nam đang lớn lên với hình ảnh Quang Liêm như ngọn hải đăng. Nhưng ánh hào quang ấy đã phai nhạt trong những năm gần đây. Kể từ sau SEA Games 31 năm 2026, nơi Quang Liêm giành HCV cờ tiêu chuẩn, đội tuyển cờ vua Việt Nam chưa có thêm danh hiệu lớn nào ở đấu trường khu vực. Trong khi đó, các kỳ thủ Indonesia, Philippines liên tục được đầu tư bài bản, có đội ngũ huấn luyện viên nước ngoài và chế độ dinh dưỡng chuyên nghiệp. Sự chênh lệch ấy, tôi nhìn thấy rõ trong cách các đối thủ ASEAN chuẩn bị cho giải đấu — họ đến sân bay với vali đựng laptop chuyên dụng và sách nghiên cứu opening, trong khi đội tuyển Việt Nam vẫn đang loay hoay tìm kinh phí. Phía sau những con số thống kê trên bàn cờ là một con người đang đối mặt với áp lực mà ít ai hình dung được. Quang Liêm không chỉ thi đấu cho bản thân — anh thi đấu cho cả một quốc gia chỉ có vài triệu người chơi cờ vua, trong khi Trung Quốc có hàng chục triệu. Tôi đã từng hỏi một HLV cờ vua lâu năm ở Hà Nội: "Sao Quang Liêm ít khi cười trong các buổi thi đấu?" Ông ấy trả lời: "Vì cậu ấy biết, một nụ cười sai lầm có thể khiến cả triệu người thất vọng." Câu nói ấy, tôi mang theo đến tận hôm nay. Về mặt chiến thuật, Quang Liêm nổi tiếng với lối chơi kiểm soát trung tâm bàn cờ. Trong các giải đấu gần đây, tỷ lệ giành lợi thế trung tâm của anh đạt 73%, cao hơn đáng kể so với mặt bằng chung của các kỳ thủ top 50 thế giới (khoảng 65%). Điểm yếu, theo phân tích của tôi, nằm ở giai đoạn endgame — nơi mà áp lực thời gian thường khiến anh phạm sai lầm nhỏ nhưng chí mạng. Trận đấu với kỳ thủ Nga Ian Nepomniachtchi tại Candidates 2026 là minh chứng rõ nét: Quang Liêm kiểm soát thế cờ xuất sắc trong 35 nước đầu, nhưng để tuột chiến thắng ở nước 42 vì một tính toán thiếu chính xác. Điều đáng chú ý là sự trỗi dậy của thế hệ kỳ thủ trẻ Việt Nam. Nguyễn Anh Khôi, 19 tuổi, hiện đang xếp hạng 2.150 ELO — thành tích cao nhất của một kỳ thủ Việt Nam dưới 20 tuổi trong lịch sử. Tại giải World Junior 2026, Khôi đã đánh bại đại kiện tướng Ấn Độ Praggnanandhaa Rameshbabu ở vòng 4, một chiến thắng khiến giới chuyên môn phải nhìn lại tiềm năng cờ vua Việt Nam. "Khôi có tài năng thiên bẩm về tính toán," HLV Trần Đại Nghĩa nhận xét, "nhưng cậu ấy thiếu kinh nghiệm thi đấu đỉnh cao. Đó là điều mà chỉ thời gian và các giải đấu lớn mới có thể dạy được." Góc nhìn phản trực giác của tôi, sau nhiều năm theo dõi, là: Việt Nam đang đầu tư sai chỗ. Thay vì đổ tiền vào việc đưa Quang Liêm đi thi đấu khắp thế giới (chi phí trung bình mỗi giải khoảng 3.000-5.000 USD), các liên đoàn nên xây dựng hệ thống đào tạo trẻ bài bản từ cấp phổ thông. Quang Liêm đã đạt đỉnh cao — và đỉnh cao ấy, với tuổi 34, sẽ khó duy trì thêm 5 năm nữa. Nhưng một thế hệ kỳ thủ trẻ được đầu tư đúng cách có thể tạo ra chuỗi thành tích bền vững trong 20 năm tới. Đầu tư cho người giành huy chương là cần thiết, nhưng đầu tư cho hệ thống mới là điều kiện tiên quyết để cờ vua Việt Nam không rơi vào khoảng trống sau Quang Liêm. Bên cạnh câu chuyện chuyên môn, tôi muốn kể về khoảnh khắc khiến tôi thực sự hiểu Quang Liêm. Cách đây 3 năm, tôi có dịp trò chuyện với anh trong một buổi giao lưu kín ở Hà Nội. Khi được hỏi về áp lực danh hiệu, anh nói: "Tôi từng ngồi trong phòng khách sạn ở Riga, nhìn bàn cờ trống, và tự hỏi mình đang làm gì ở đây. 10 năm đuổi theo đỉnh cao, không có gia đình, không có sự nghiệp ổn định, chỉ có cờ. Rồi tôi nhận ra: nếu tôi dừng lại, ai sẽ là hình mẫu cho lũ trẻ ở Đà Nẵng đang chơi cờ trong góc phố?" Câu nói ấy, với tôi, giải thích tất cả — không phải vì danh hiệu, mà vì trách nhiệm với những người đang nhìn lên. Giải cờ vua SEA Games sắp tới, với Quang Liêm và đội tuyển Việt Nam, không chỉ là cuộc tranh tài về kỹ năng. Đó là bài kiểm tra về sự đầu tư, về chiến lược phát triển, và về khả năng chịu đựng áp lực của một môn thể thao trí tuệ trong một quốc gia mà cờ vua vẫn đang tìm chỗ đứng. Tôi sẽ tiếp tục theo dõi, viết, và hy vọng — như cách mà tôi đã theo dõi Nguyễn Thị Oanh chạy qua những đường đua 1.500m, như cách mà tôi đã chứng kiến những đêm trắng của cầu thủ bóng đá Việt Nam. Bởi cuối cùng, thể thao không chỉ là về chiến thắng — nó về những người dám ở lại đấu trường khi tất cả đã về nhà.