VTV3 và vụ Himass - TanVuu: Khi Krafton vừa viết luật, vừa tổ chức giải, vừa ra án phạt

Đêm ấy, theo lời kể lan trong cộng đồng, một tuyển thủ PUBG Việt Nam ngồi trước màn hình, khóc, rồi xóa game. Không phải vì thua một trận. Một thông báo từ nhà phát hành đã đến tay anh trước đó ít lâu, và nó mang theo một hình phạt vượt ra ngoài phạm vi một giải đấu.

Cùng khoảng thời gian đó, trên sóng một kênh truyền hình quốc gia, một bản tin được đọc lên với hai cái tên và một lệnh cấm: Himass, TanVuu, cấm thi đấu ở toàn bộ các giải PUBG quốc tế. Người ra án phạt là Krafton. Người đứng ra tổ chức những giải đấu ấy cũng là Krafton. Người viết bộ luật mà hai tuyển thủ này bị cho là đã vi phạm vẫn là Krafton.

Người ta nhìn bảng tỷ số, tôi nhìn những vết nứt trên chiến thuật. Lần này vết nứt không nằm trên chiến thuật. Nó nằm trên bộ luật, và trên câu hỏi ai đang cầm bút viết nên bộ luật ấy.

Tôi sống ở Incheon, nơi tôi theo dõi LCK từng tuần và viết về nhịp đập chiến thuật của một vùng đất esports khác. Nhưng câu chuyện này là chuyện quê nhà, và nó đến với tôi qua hai kênh cùng lúc: một dòng trạng thái đầy bức xúc trên diễn đàn, và một bản tin truyền hình mà tôi chưa từng nghĩ sẽ nghe thấy khi bật kênh quốc gia.

VTV3 không tuyên bố ai đúng ai sai. Đài truyền hình quốc gia đặt câu hỏi về quy trình: hai tuyển thủ vi phạm điều gì, và việc xử lý đã diễn ra như thế nào. Đó là một câu hỏi về tính minh bạch, và cũng là lý do sự việc vượt khỏi ranh giới của một diễn đàn game để bước vào không gian công luận.

Bức tranh rộng hơn nằm ở cấu trúc quyền lực. PUBG là tựa game do Krafton phát hành, và Krafton nắm gần như toàn bộ quyền lực trong hệ sinh thái cạnh tranh của nó: ban hành luật, tổ chức giải, xử phạt, và cả việc xem xét kháng cáo. Esports không có một liên đoàn độc lập như thể thao truyền thống. Không có một cơ quan đứng ngoài để phân xử. Mỗi khi có sự việc gây tranh cãi, cuộc tranh luận lại bùng lên, rồi lắng xuống, để lại một vết sẹo chưa lành trong lòng tin của cộng đồng.

Cộng đồng Việt Nam phản ứng mạnh. Một chiến dịch thu thập chữ ký đòi công lý cho hai tuyển thủ được cho là đã đạt 4,1 triệu chữ ký. Tôi phải đánh dấu con số này là dữ liệu chưa được kiểm chứng độc lập; nếu tính cả những người ký ở mức cam kết thấp, nó có thể phóng đại mức độ đồng thuận thực tế. Những streamer lớn như Độ Mixi và PewPew cũng lên tiếng, và câu chuyện nhanh chóng được gọi bằng một cái tên ngắn gọn: drama PUBG Việt - Hàn.

Ở phía bên kia của bức tranh, có một sự kiện mà tôi cho là không thể tách rời khỏi vụ việc này. Việt Nam vừa giành tấm huy chương esports đầu tiên tại ASIAD. Đỉnh cao và vết lõm cùng xuất hiện trong một năm. Một nền esports đang leo lên bục vinh quang trong khi bộ khung thể chế của nó vẫn còn run rẩy dưới chân.

Một nhà phát hành tự viết luật, tự tổ chức giải đấu, tự ra án phạt và tự phán xử kháng cáo. Cấu trúc ấy hoạt động trôi chảy cho đến khi nó phải phán xử chính mình.

Krafton làm luật cho PUBG esports. Krafton tổ chức các giải PUBG toàn cầu. Krafton công bố án phạt với Himass và TanVuu. Và nếu hai tuyển thủ kháng cáo, lá đơn ấy sẽ được xem xét bởi chính bộ máy đã ra án phạt. Đây là một cấu trúc tập trung quyền lực ở mức gần như tuyệt đối, và nó không phải là ngoại lệ của PUBG. Nó là đặc trưng chung của esports do nhà phát hành vận hành, nơi điều kiện tiên quyết để vận hành bất cứ thứ gì là sở hữu mã nguồn của chính trò chơi.

Thể thao truyền thống giải quyết bài toán này bằng cách tách quyền. FIFA tổ chức giải, nhưng luật thi đấu được ban hành và diễn giải qua các hội đồng có đại diện nhiều bên; Tòa án Trọng tài Thể thao tồn tại như một cơ quan phúc thẩm độc lập mà ngay cả FIFA cũng phải tuân theo phán quyết. Ở esports, đặc thù sở hữu trí tuệ buộc nhà phát hành phải giữ quyền kiểm soát tựa game, vì không ai khác có thể cập nhật bản vá, cân bằng vũ khí hay vận hành máy chủ thi đấu. Nhưng kiểm soát tựa game không đồng nghĩa với việc phải kiêm luôn vai trò quan tòa.

Đó là vết nứt cấu trúc đầu tiên: ba chức năng gồm lập quy, tổ chức và tài phán bị nén vào một thực thể duy nhất, không có cơ chế đối trọng nào bên ngoài.

Án phạt ở đây không dừng ở một giải, một khu vực. Phạm vi là toàn bộ các giải PUBG quốc tế. Đây là hình phạt rộng nhất có thể, chỉ xếp sau lệnh cấm vĩnh viễn hoàn toàn. Hệ quả là Krafton đang vận hành một thứ có thể gọi là sổ đăng ký tư cách thi đấu thống nhất: một án phạt có hiệu lực xuyên biên giới, xuyên hệ thống giải, xuyên mọi cấp độ tổ chức.

Sự thống nhất ấy có mặt tích cực. Nó ngăn chặn kẻ gian lận chạy sang giải khác để trốn án, và nó gửi một tín hiệu rằng tính liêm chính thi đấu được bảo vệ trên quy mô toàn cầu. Nhưng cùng một hệ thống thống nhất, khi thiếu minh bạch, sẽ biến một quyết định riêng lẻ thành án phạt toàn cầu mà không ai bên ngoài có thể kiểm chứng tính tương xứng. Một bản án không có phần lý do là một bản án không thể bị phản biện. Và một bản án không thể bị phản biện thì cũng không thể được sửa nếu nó sai.

Trong các sự kiện giao hữu, các showmatch, ranh giới giữa thi đấu vì thành tích và thi đấu vì giải trí rất mờ. Động cơ tham gia khác, áp lực khác, thậm chí mục đích tổ chức cũng khác. Một trận showmatch có thể được thiết kế để tạo niềm vui cho khán giả, để quảng bá một khu vực, hoặc để thử nghiệm một định dạng mới.

Câu hỏi mà VTV3 đặt ra, rằng một quy định rõ ràng và nhất quán cần được áp dụng ngay cả với một showmatch, chỉ ra rằng bộ luật hiện tại có thể chưa được phân tầng theo tính chất giải đấu. Nếu luật không phân tầng, thì án phạt có nguy cơ mặc định một chuẩn mực dành cho giải vô địch thế giới lên một trận đấu mang tính trình diễn. Điều đó không chỉ bất công với tuyển thủ; nó còn làm mờ đi ý nghĩa của chính chuẩn mực cao nhất.

Điều khiến câu chuyện khó nắm bắt nằm ở chỗ này: cho đến thời điểm VTV3 lên tiếng, luật cụ thể bị vi phạm vẫn chưa được công bố rõ ràng. Cộng đồng được thông báo rằng có vi phạm, có án phạt, nhưng không được cho biết vi phạm điều khoản nào, bằng chứng ra sao, quy trình xem xét gồm những bước nào, ai đã tham gia quyết định.

Trong một hệ thống pháp lý trưởng thành, bản án không thể chỉ là hình phạt; nó phải là lý do. Một tuyển thủ bị cấm thi đấu toàn cầu cần biết mình đã bước qua vạch nào, không phải để bao biện, mà để có thể phản biện, sửa chữa, và để những người khác biết vạch ấy nằm ở đâu. Khi một hệ thống không công bố vạch kẻ, nó không bảo vệ được người tuân thủ; nó chỉ trừng phạt được người vi phạm sau khi sự việc đã xảy ra.

Có một giả thuyết đáng cân nhắc: sự im lặng về luật vi phạm có thể xuất phát từ việc không có một điều khoản công khai nào thực sự áp dụng trực tiếp, hoặc từ việc phạm vi của điều khoản ấy mơ hồ trong tình huống showmatch. Đây là một suy đoán, không phải một kết luận. Nhưng nếu nó đúng, thì vấn đề không nằm ở hành vi của tuyển thủ, mà nằm ở chất lượng của bộ luật.

Đội quản lý của hai tuyển thủ được cho là đã nộp đơn kháng cáo. Việc tồn tại một cơ chế phúc thẩm nội bộ là một tín hiệu tích cực: nó cho thấy nhà phát hành có quy trình xem xét lại, và hai tuyển thủ có đại diện tổ chức đứng sau. Trong một nền esports còn non trẻ, sự hiện diện của tầng lớp quản lý chuyên nghiệp là dấu hiệu trưởng thành, vì nó có nghĩa là tuyển thủ không đơn độc đối mặt với bộ máy.

Nhưng tính chính đáng của cơ chế ấy phụ thuộc vào một chi tiết: ai ngồi trong hội đồng phúc thẩm. Một cuộc phúc thẩm do chính bên ra án chủ trì là một cuộc phúc thẩm có xung đột lợi ích về cấu trúc, bất kể những người tham gia có thiện chí đến đâu. Thiện chí cá nhân không thể bù đắp cho một thiết kế thể chế thiếu tách biệt. Đây là bài học mà mọi hệ thống tư pháp trên thế giới đã học từ rất lâu: công lý không chỉ phải được thực thi, nó phải được nhìn thấy là đang được thực thi.

Nhìn vào quy mô phản ứng của cộng đồng, có thể thấy vài tín hiệu đáng chú ý. Chiến dịch chữ ký được cho là đạt 4,1 triệu, một con số cần được kiểm chứng độc lập. VTV3 đưa tin, nghĩa là câu chuyện đã bước vào dòng chảy truyền thông chính thống. Độ Mixi và PewPew, hai cái tên có sức ảnh hưởng lớn trong cộng đồng game Việt, cũng tham gia tiếng nói. Và có một tuyển thủ được cho là đã khóc và xóa game.

Tôi không đọc vụ này để tìm người thắng kẻ thua. Canyon chơi không phải để thắng, anh ta chơi để kể lại nhịp đập của trận đấu. Tôi đọc vụ này để kể lại nhịp đập của một hệ thống, và nhịp đập ấy đang nhanh lên ở phía cộng đồng, trong khi phía thể chế vẫn giữ nguyên một nhịp chậm cố hữu.

Nhiệt lượng xã hội cao không đồng nghĩa với nền tảng sự thật dày. Đây là một quy luật mà tôi đã học được sau nhiều năm theo dõi các cuộc tranh luận esports: áp lực càng lớn thì càng dễ tạo ra một kết quả đúng vì lý do sai, hoặc một kết quả sai vì lý do đúng. Không có cách nào để thoát khỏi nghịch lý ấy ngoài việc quay lại với sự kiện, tức là điều gì đã thực sự xảy ra.

Việt Nam có một lượng người chơi khổng lồ, một cộng đồng hâm mộ cuồng nhiệt, và giờ đây có cả một tấm huy chương esports ASIAD, cột mốc đầu tiên trong lịch sử. Đó là ba tầng nền tảng của một nền esports đang lên. Những gì Việt Nam chưa có là hạ tầng quản trị tương xứng: một hệ thống quy định rõ ràng, một cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch, một tiếng nói tập thể có trọng lượng trong các quyết định của nhà phát hành.

Sự vụ Himass và TanVuu không phơi bày một lỗ hổng kỹ năng; nó phơi bày một lỗ hổng thể chế. Và đây là điều đáng suy nghĩ: khoảng cách giữa tiềm năng cạnh tranh và năng lực quản trị là đặc trưng của những khu vực esports mới nổi. Họ học cách vô địch nhanh hơn học cách tự bảo vệ mình.

Điều dễ bị bỏ qua là cấu trúc gây ra sự vụ này không thuộc về riêng PUBG. Bất kỳ tựa game nào do một nhà phát hành kiểm soát toàn bộ hệ sinh thái cạnh tranh đều mang cùng một rủi ro. Những tranh chấp tương tự sẽ quay lại, dưới tên khác, tựa game khác, khu vực khác, nhưng cùng một mẫu hình: nhà phát hành ra phán quyết, cộng đồng phản ứng, truyền thông quốc gia bước vào, và mọi thứ lắng xuống mà không có cải cách nào thực sự diễn ra.

Vụ việc có giá trị như một nghiên cứu điển hình. Khi một tranh chấp quản trị tái diễn ở nhiều tựa game khác nhau, nó không còn là vấn đề của một công ty. Nó trở thành vấn đề của một ngành. Và những vấn đề của một ngành chỉ được giải quyết khi ngành ấy đồng ý rằng chúng tồn tại.

Ở đây tôi phải tự ngắt mạch cảm xúc của chính mình, vì tôi từng là kẻ quỳ gối trước thần tượng và đã tự đốt cháy đức tin ấy để học cách đứng thẳng.

Cộng đồng đã gần như đồng loạt đứng về phía hai tuyển thủ. Điều đó dễ hiểu, và tôi hiểu nó bằng cả trái tim mình. Nhưng chính vì bản cáo trạng của Krafton mờ, bản biện hộ của cộng đồng cũng chỉ vững chắc ngang bằng. Chúng ta đang bảo vệ một người vì tin họ vô tội, chứ không phải vì biết họ vô tội. Hai điều đó khác nhau rất xa, và khoảng cách giữa chúng chính là nơi những sai lầm tập thể được sinh ra.

Phần khó nghe hơn: nếu về sau có bằng chứng cho thấy vi phạm thực sự nghiêm trọng, thì phong trào 4,1 triệu chữ ký sẽ trở thành một lực lượng gây áp lực lên một quy trình vốn đã đúng. Cái giá phải trả khi đó không phải là một án phạt được giảm nhẹ, mà là uy tín của cả một cộng đồng trong mắt nhà phát hành và các đối tác quốc tế. Niềm tin tập thể là một tài sản có hạn; tiêu nó vào một vụ chưa rõ sự thật là một khoản đầu tư rủi ro cao.

Điều tôi muốn giữ lại không phải một phán quyết, mà một nguyên tắc. Đòi minh bạch là chính đáng. Kết án thay tòa án là một cái bẫy. Chúng ta có quyền đòi biết sự thật; chúng ta không có quyền giả vờ rằng mình đã biết nó.

Có một cách đọc khác về án phạt toàn cầu, và tôi cho rằng nó xứng đáng được nói ra dù không dễ nghe. Nếu hệ thống thực sự bảo vệ tính liêm chính thi đấu, thì một án phạt mạnh tay là biểu hiện của hệ thống đang làm việc, chứ không phải của hệ thống đang đàn áp. Vấn đề không nằm ở độ mạnh của bản án. Vấn đề nằm ở việc bản án ấy không có phần lý do được công bố đầy đủ.

Người ta nhìn bảng tỷ số, tôi nhìn những vết nứt trên chiến thuật. Lần này tôi nhìn một vết nứt khác: một nền esports đang lớn nhanh hơn bộ khung thể chế của nó.

Mỗi trận đấu là một bản nháp, chỉ có những nhà văn thực thụ mới dám viết tiếp. Bộ luật esports cũng vậy. Nó cần được viết tiếp, với một điều khoản bắt buộc phải có: người viết luật và người phán xử không được là cùng một cái tên.

Câu hỏi còn lại không phải ai thắng trong vụ này. Câu hỏi là bao nhiêu vụ nữa phải nổ ra trước khi esports có một cơ chế phúc thẩm độc lập thật sự.