Mùa hè sân trống của esports: định giá tuyển thủ bằng những con số không chịu nói dối

Phút thứ 31 của ván đấu quyết định tại vòng play-off, tuyển thủ đường giữa bên phía đội chủ nhà bấm nhầm một kỹ năng định mệnh. Khán đài im bặt đúng hai giây, rồi tiếng hò reo bùng lên từ phía đội khách. Tôi ngồi lại sau trận, tua lại đoạn băng ấy mười bảy lần. Không phải để xem pha xử lý cho đã mắt, mà để đếm. Từ khoảnh khắc giao tranh nổ ra đến lúc kỹ năng bị bấm nhầm là 0,42 giây. Tôi ghi con số đó vào sổ, rồi mở lại ván đấu cùng kỳ hai năm trước của chính tuyển thủ này: 0,37 giây. Chênh lệch 0,05 giây. Trong một bộ môn mà giao tranh được định đoạt bằng phần nghìn giây, 0,05 giây là khoảng cách giữa một pha cứu đội và một pha mất trụ. Và trong một mùa chuyển nhượng, 0,05 giây có thể là khoảng cách giữa một bản hợp đồng sáu chữ số và một bản hợp đồng bảy chữ số. Tôi viết bài này khi cửa sổ chuyển nhượng của mùa giải đã khép lại được bảy tuần. Không có trận chính thức nào. Không có khán giả. Chỉ có những bản hợp đồng đang được đàm phán sau hậu trường, những buổi thử việc kín không camera, và hàng nghìn giờ băng ghi lại các scrim mà không ai được phép công khai. Đây là khoảng thời gian mà phần lớn người hâm mộ nghĩ rằng bộ môn đang ngủ. Nhưng với người làm nghề định giá như tôi, đây là lúc dữ liệu rơi từng giọt. Trước khi đi vào con số, tôi cần dựng lại bối cảnh. Trong nhiều năm, thị trường chuyển nhượng esports vận hành bằng cảm giác. Một tuyển thủ tỏa sáng ở một giải đấu ngắn ngày, một pha highlight lan truyền trên mạng xã hội, và ngay lập tức giá của anh ta tăng vọt. Các đội tuyển ký hợp đồng dựa trên ký ức về những khoảnh khắc đẹp, chứ không dựa trên phân phối xác suất về những gì tuyển thủ đó sẽ làm được trong hai mươi tháng tiếp theo. Tôi đã nhìn thấy điều này lặp lại đủ nhiều lần để coi nó là một quy luật, chứ không phải một tai nạn. Điều khác biệt của esports so với bóng đá nằm ở chỗ dữ liệu nhiều hơn nhưng lại ít đáng tin hơn. Một trận bóng đá kéo dài chín mươi phút và tạo ra khoảng một nghìn sự kiện chạm bóng được ghi nhận. Một ván đấu esports kéo dài ba mươi phút có thể tạo ra hàng chục nghìn sự kiện: mỗi lần bấm kỹ năng, mỗi lần di chuyển, mỗi lần trao đổi sát thương đều được ghi lại ở cấp độ khung hình. Nghe thì đó là thiên đường của người làm dữ liệu. Nhưng chính sự dồi dào ấy lại tạo ra một cái bẫy: chúng ta tưởng mình có nhiều thông tin, trong khi thực chất chúng ta có nhiều nhiễu. Tôi học được bài học đầu tiên về điều này khi còn là người viết nội dung cho một công ty dữ liệu thể thao. Khi ấy tôi hai mươi ba tuổi, vừa rời giảng đường Báo chí và Truyền thông ở Berlin. Tôi công bố một phân tích dùng bàn thắng kỳ vọng để phản đối việc một câu lạc bộ Bundesliga sa thải huấn luyện viên của mình. Ban biên tập gọi tôi là ngây thơ. Năm vòng đấu sau, đội bóng đó giành mười một điểm và trụ hạng. Một năm sau, tại một kỳ World Cup, tôi chỉ ra chỉ số PPDA của một đội tuyển ở mức thảm họa và dự đoán họ bị loại ngay vòng bảng. Kết quả ứng nghiệm. Từ đó, tôi từ bỏ tuyệt đối kiểu viết cảm nhận trận đấu. Mỗi bài phân tích của tôi bắt buộc phải gắn với một chỉ số kiểm chứng được. Khi chuyển sang esports, tôi mang theo kỷ luật ấy. Và tôi phát hiện ra rằng kỷ luật ấy khó áp dụng hơn nhiều, vì ba lý do. Thứ nhất, esports thay đổi phiên bản liên tục. Mỗi bản cập nhật có thể đảo lộn giá trị của cả một vai trò. Một chỉ số được xây dựng trên phiên bản cũ có thể trở nên vô nghĩa chỉ sau một bản vá. Trong bóng đá, luật việt vị thay đổi vài thập kỷ một lần. Trong esports, luật chơi thay đổi vài tuần một lần. Thứ hai, mẫu dữ liệu nhỏ. Một tuyển thủ chỉ chơi vài chục ván chính thức mỗi năm. Nếu bạn lọc ra những ván có ý nghĩa thống kê — tức là những ván cân bằng, gặp đối thủ cùng đẳng cấp, không bị ảnh hưởng bởi một pha snowball sớm — thì con số có thể tụt xuống còn vài ván. Xây dựng kết luận trên vài ván là xây nhà trên cát. Thứ ba, và nghiêm trọng nhất, phần lớn dữ liệu esports công khai chỉ đo được kết quả, không đo được quá trình. Chúng ta biết một tuyển thủ có bao nhiêu mạng hạ gục, nhưng chúng ta không biết anh ta đã đưa ra bao nhiêu quyết định đúng mà không được ghi nhận. Chúng ta biết đội nào thắng giao tranh, nhưng chúng ta không biết ai là người gọi lệnh, ai là người chọn thời điểm, ai là người thực sự tạo ra lợi thế. Chính vì ba lý do ấy, tôi dựng nên một công cụ mà tôi gọi là hệ số phân rã. Khái niệm này tôi phát triển từ thời điểm mùa giải bóng đá đóng băng vì dịch bệnh, khi tôi ngồi lại xem toàn bộ các trận đấu của một mùa giải và nhận ra rằng khi không có khán giả, tỷ lệ thắng sân nhà của các đội sụt giảm nghiêm trọng. Có một đội bóng nổi tiếng với bức tường cổ động viên đã đánh mất hơn sáu mươi phần trăm số điểm so với khi có khán giả. Tôi biến phát hiện đó thành một báo cáo dài bốn mươi trang, và chính nó đưa tôi từ một người viết thuần túy thành một người định giá. Hệ số phân rã đo mức độ suy giảm phong độ của một tuyển thủ hoặc một đội hình theo thời gian, giống như một đại lượng vật lý suy giảm. Với esports, tôi đo ba thứ: tốc độ phản xạ, hiệu suất đi đường tính theo phút, và tỷ lệ thắng giao tranh đầu trận qua từng phiên bản. Ba thứ này không suy giảm cùng tốc độ, và đó chính là điểm mấu chốt. Hãy bắt đầu với tốc độ phản xạ. Đây là chỉ số mà mọi người hâm mộ đều cảm nhận được nhưng ít ai đo được. Trong một ván đấu, phản xạ thể hiện ở khoảng thời gian giữa lúc một mối đe dọa xuất hiện và lúc tuyển thủ phản ứng. Với một tuyển thủ mười chín tuổi, con số này thường nằm quanh mức hai trăm mili giây. Với một tuyển thủ hai mươi bảy tuổi, con số này thường tăng thêm vài chục mili giây. Nghe có vẻ nhỏ. Nhưng khi bạn cộng dồn nó qua hàng trăm pha giao tranh trong một mùa giải, bạn sẽ thấy nó biến thành hàng chục pha thua mà không ai nhận ra nguyên nhân. Tôi đã dựng một mô hình đơn giản để minh họa điều này. Giả sử một tuyển thủ có phản xạ cơ bản là hai trăm mili giây ở tuổi mười chín, và phản xạ của anh ta tăng tuyến tính thêm bốn mili giây mỗi năm. Ở tuổi hai mươi ba, anh ta ở mức hai trăm mười sáu mili giây. Ở tuổi hai mươi bảy, anh ta ở mức hai trăm ba mươi hai mili giây. Một đối thủ cùng vị trí ở tuổi hai mươi mốt sẽ có lợi thế mười sáu mili giây trong mỗi pha đối đầu trực diện. Trong một trò chơi mà kỹ năng định mệnh được bấm trong khoảng bốn trăm mili giây, mười sáu mili giây là bốn phần trăm. Bốn phần trăm nghe không đáng kể cho đến khi bạn nhớ rằng tỷ lệ thắng của các đội hàng đầu thường được quyết định bởi chênh lệch dưới năm phần trăm. Tất nhiên, phản xạ không phải tất cả. Kinh nghiệm bù đắp cho tốc độ. Một tuyển thủ lớn tuổi đọc trận đấu tốt hơn, đặt vị trí khôn ngoan hơn, và ít khi rơi vào tình huống phải phản xạ gấp. Đây là lý do vì sao hệ số phân rã của phản xạ không đồng nghĩa với sự kết thúc sự nghiệp. Nhưng nó có nghĩa là vai trò của tuyển thủ đó phải thay đổi. Anh ta không thể tiếp tục là người đi đầu trong giao tranh. Anh ta phải trở thành người gọi lệnh, người kiểm soát nhịp độ, người chơi an toàn và chờ đợi. Chỉ số thứ hai là hiệu suất đi đường tính theo phút. Đây là thứ mà dữ liệu công khai đo được khá tốt, nhưng lại bị diễn giải sai thường xuyên. Một tuyển thủ có chỉ số lính cao hơn đối thủ sau mười phút không nhất thiết chơi hay hơn. Anh ta có thể chỉ đang được đồng đội nhường tài nguyên. Tôi luôn chia chỉ số này cho lượng tài nguyên mà tuyển thủ nhận được, để có được một thước đo công bằng hơn. Sau khi chuẩn hóa, tôi phát hiện ra rằng rất nhiều tuyển thủ được ca ngợi vì chỉ số lính cao thực chất chỉ đang chơi trong một hệ thống ưu ái họ. Khi hệ thống đó thay đổi, họ sụp đổ. Chỉ số thứ ba là tỷ lệ thắng giao tranh đầu trận qua từng phiên bản. Đây là chỉ số nhạy cảm nhất và cũng dễ gây hiểu lầm nhất. Tỷ lệ thắng giao tranh đầu trận phụ thuộc vào việc đội hình của bạn mạnh ở giai đoạn đầu hay không, chứ không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng cá nhân. Một đội chọn đội hình mạnh đầu trận sẽ có tỷ lệ thắng giao tranh đầu trận cao, bất kể các tuyển thủ của họ giỏi đến đâu. Nếu bạn không tách được hai yếu tố này ra, bạn sẽ kết luận sai về chất lượng của cả một đội hình. Vậy làm thế nào để tách chúng ra? Tôi dùng một phương pháp mà tôi gọi là phân rã theo tình huống. Thay vì đo tất cả các giao tranh đầu trận, tôi chỉ đo những giao tranh xảy ra trong điều kiện trung lập: hai đội có cùng lượng vàng, cùng số trụ, cùng số mạng, và cùng cấp độ. Trong điều kiện đó, sức mạnh đội hình bị trung hòa tối đa, và phần còn lại phản ánh kỹ năng. Khi tôi áp dụng bộ lọc này lên dữ liệu của một mùa giải, thứ hạng các đội thay đổi đáng kể. Vài đội được ca ngợi vì lối chơi tấn công mạnh mẽ thực chất chỉ đang tận dụng lợi thế đội hình. Khi bộ lọc tình huống trung lập được áp dụng, họ tụt xuống giữa bảng. Đây là lúc tôi cần nói về điều mà tôi gọi là tập dữ liệu trả về rỗng. Trong quá trình định giá một thương vụ gần đây, tôi dựng ba tệp dữ liệu. Tệp thứ nhất chứa toàn bộ ván chính thức của mục tiêu trong mùa giải vừa qua. Tệp thứ hai chứa toàn bộ ván scrim mà đội cho phép tôi truy cập. Tệp thứ ba chứa dữ liệu về các đối thủ trực tiếp cùng vị trí. Hai tệp đầu đầy dữ liệu. Tệp thứ ba trả về rỗng, vì đối thủ cùng vị trí của mục tiêu không chơi đủ ván trong điều kiện tương đương để so sánh. Cám dỗ lúc đó là bỏ qua tệp rỗng và đưa ra kết luận từ hai tệp còn lại. Tôi đã suýt làm vậy. Nhưng rồi tôi nhớ ra một nguyên tắc mà tôi tự đặt cho mình từ nhiều năm trước: số liệu không bao giờ nói dối, chỉ có tấm lòng người đọc khiến chúng trở thành dối trá. Nếu tôi bỏ qua việc tệp thứ ba trả về rỗng, tôi đang tự tay biến con số trung thực thành lời nói dối. Vì vậy tôi ghi rõ trong báo cáo: không đủ mẫu để so sánh đối thủ cùng vị trí, kết luận chỉ mang tính tham khảo, khoảng tin cậy rộng. Thân chủ của tôi không hài lòng. Họ muốn một con số dứt khoát. Họ muốn tôi nói mua hoặc không mua. Nhưng người làm dữ liệu trung thực không đưa ra con số dứt khoát khi dữ liệu chưa đủ. Tôi nói với họ: tôi có thể đưa ra ba kịch bản — lạc quan, cơ sở, bi quan — kèm xác suất cho từng kịch bản. Tôi không thể đưa ra một con số duy nhất. Cuối cùng họ chấp nhận ba kịch bản. Và thương vụ đó, tính đến thời điểm tôi viết bài này, đang diễn ra theo kịch bản cơ sở. Câu chuyện này dẫn tôi đến một khái niệm mà tôi cho là quan trọng nhất trong nghề định giá: chuyển nhượng không phải là mua người, mà là mua một phân phối xác suất. Khi bạn ký một tuyển thủ, bạn không mua con người hiện tại của anh ta. Bạn mua toàn bộ tập hợp những gì anh ta có thể trở thành trong hai mươi tháng tới, cùng với xác suất tương ứng của từng khả năng. Một số đội mua đỉnh của phân phối. Một số đội mua đuôi. Đội giỏi nhất mua kỳ vọng. Và kỳ vọng, trong esports, bị chi phối bởi ba biến số mà tôi đã trình bày: hệ số phân rã của phản xạ, hiệu suất đi đường đã chuẩn hóa, và tỷ lệ thắng giao tranh trong điều kiện trung lập. Cộng thêm một biến số thứ tư mà dữ liệu công khai gần như không đo được: khả năng thích nghi với phiên bản mới. Biến số thứ tư này là lý do vì sao rất nhiều thương vụ trông hợp lý trên giấy lại thất bại trên sân. Một tuyển thủ có thể có phản xạ tuyệt vời, hiệu suất đi đường ấn tượng, và tỷ lệ thắng giao tranh cao trong phiên bản hiện tại. Nhưng nếu phiên bản tiếp theo thay đổi cách vận hành vai trò của anh ta, và anh ta không thích nghi được, toàn bộ phân phối xác suất sụp đổ. Tôi đã chứng kiến điều này lặp lại nhiều lần: một tuyển thủ được định giá cao sau một mùa giải bùng nổ, rồi biến mất sau hai bản cập nhật. Điều này đưa tôi đến góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn dành phần cuối của bài viết để nói rõ. Trong ngành này, có một niềm tin phổ biến rằng tuyển thủ trẻ luôn tốt hơn tuyển thủ già, vì phản xạ của họ nhanh hơn. Niềm tin này dựa trên một tương quan có thật: tuổi tác tương quan nghịch với tốc độ phản xạ. Nhưng tương quan không phải nhân quả. Việc phản xạ chậm đi không gây ra sự suy giảm phong độ. Sự suy giảm phong độ đến từ việc tuyển thủ không điều chỉnh lối chơi của mình cho phù hợp với phản xạ đã thay đổi. Một tuyển thủ ba mươi tuổi hiểu rõ giới hạn của mình và chơi trong giới hạn đó có thể hiệu quả hơn một tuyển thủ hai mươi tuổi đang lãng phí phản xạ của mình vào những pha liều lĩnh. Tôi đã kiểm chứng điều này trên dữ liệu của mình. Khi tôi tách các tuyển thủ lớn tuổi thành hai nhóm — nhóm đã điều chỉnh lối chơi và nhóm chưa — tôi thấy nhóm đã điều chỉnh có hệ số phân rã phong độ thấp hơn đáng kể, thậm chí thấp hơn cả nhóm trẻ. Nói cách khác, tuổi tác không phải là bản án. Cách bạn phản ứng với tuổi tác mới là bản án. Điều này có hàm ý trực tiếp cho thị trường chuyển nhượng. Các đội tuyển đang định giá sai cả hai phía. Họ trả quá nhiều cho tuổi trẻ và trả quá ít cho sự thích nghi. Trong một mùa hè sân trống, khi không có trận đấu nào để đánh giá, những sai lầm định giá này trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết, vì không còn ánh sáng của khán đài để che khuất chúng. Mùa hè sân trống, tôi nghe thấy dữ liệu rơi từng giọt. Mỗi bản hợp đồng được ký kín là một giọt. Mỗi buổi thử việc không camera là một giọt. Mỗi lần ban huấn luyện thay đổi là một giọt. Những tín hiệu lớn nhất của một mùa giải thường được phát ra từ một sân đấu không có khán giả, và người biết lắng nghe sẽ nghe được chúng trước khi chúng trở thành tiêu đề. Có một điều tôi luôn nhắc bản thân khi ngồi trước một tập dữ liệu mới: tôi không tin vào trực giác, tôi tin vào hệ số phân rã của trực giác. Trực giác là một mô hình chưa được kiểm chứng. Khi bạn kiểm chứng nó, nó trở thành dữ liệu. Khi bạn không kiểm chứng nó, nó trở thành định kiến. Và định kiến, trong nghề định giá, là thứ đắt đỏ nhất mà một đội tuyển có thể mua phải. Mọi cuộc khủng hoảng đều là dữ liệu chưa được dán nhãn. Một tuyển thủ sa sút là một tập dữ liệu chưa được dán nhãn. Một đội tuyển thất bại là một tập dữ liệu chưa được dán nhãn. Một mùa chuyển nhượng hỗn loạn là một tập dữ liệu chưa được dán nhãn. Nhiệm vụ của người làm dữ liệu không phải là phủ nhận sự hỗn loạn, mà là dán nhãn cho nó. Và đôi khi, nhãn trung thực nhất là nhãn rỗng. Tôi quay lại với con số 0,42 giây ở đầu bài viết. Nó không phải là một bản án cho tuyển thủ đó. Nó là một tín hiệu. Tín hiệu rằng vai trò của anh ta cần thay đổi, rằng đội tuyển của anh ta cần điều chỉnh kỳ vọng, rằng phân phối xác suất về tương lai của anh ta cần được vẽ lại. Trong mùa hè sân trống này, có hàng trăm tín hiệu như vậy đang rơi xuống, và phần lớn trong số chúng sẽ không được ai nghe thấy cho đến khi mùa giải mới bắt đầu và mọi thứ đã quá muộn. Câu hỏi tôi để lại cho những người làm nghề như tôi, và cho cả những người hâm mộ đang chờ đợi mùa giải mới: khi tập dữ liệu của bạn trả về rỗng, bạn có đủ can đảm để nói rằng nó rỗng không? Hay bạn sẽ lấp đầy khoảng trống bằng một câu chuyện nghe hợp lý, rồi gọi câu chuyện đó là phân tích? Trong một ngành mà ánh sáng của một giải đấu ngắn ngày có thể thổi phồng giá trị của bất kỳ ai, người duy nhất có thể bảo vệ bạn khỏi chính mình là kỷ luật của bạn với những con số. Và kỷ luật đó, không giống như phản xạ, không phân rã theo thời gian — nếu bạn chịu rèn nó mỗi ngày.