Kỳ chuyển nhượng V.League và những phụ lục không ai kiểm toán

Ở một sân tập ngoại ô, buổi tập sáng bắt đầu muộn mười lăm phút. Hai cầu thủ phải ở lại phòng hành chính ký giấy. Người đại diện đứng ngoài cổng, không vào trong. Trên ghế phụ xe anh ta có một cặp hồ sơ: bản hợp đồng ba năm và một phụ lục ghi khoản tiền ký kết. Bản hợp đồng sẽ có mặt trên trang chủ câu lạc bộ trong vòng một tuần. Phụ lục thì không bao giờ.

Tôi đã ngồi ở nhiều sân tập như vậy, qua nhiều mùa giải khác nhau. Thứ đọng lại không nằm ở những gì câu lạc bộ đăng lên, mà ở chỗ ai mở cửa xe, ai đợi ngoài cổng, ai rời đi trước khi buổi tập kết thúc. Nước mắt ở Kazan không phải để lau, nó đọng lại để tôi giải mã. Cùng một nguyên tắc ấy áp vào thị trường chuyển nhượng trong nước: phần đáng đọc thường không được viết ra ở nơi dễ đọc.

V.League 1 gồm 14 đội, mùa giải kéo dài chưa đầy một năm, và nguồn lực tập trung mạnh ở vài câu lạc bộ có chủ sở hữu lớn. Phía sau là một hệ thống học viện mỏng, một thị trường chuyển nhượng nội địa ngắn, và một tập quán công bố thông tin rất khác châu Âu: phí chuyển nhượng phần lớn không được nêu, thời hạn hợp đồng đôi khi chỉ suy ra được từ việc cầu thủ có mặt trong buổi chụp ảnh ra mắt hay không.

Người hâm mộ tiếp nhận thông tin qua ba kênh. Thông báo chính thức của câu lạc bộ có động cơ thương mại. Bài đăng của người đại diện có động cơ đàm phán. Tin lan trên mạng xã hội không có động cơ nào ngoài tốc độ.

Ba kênh ấy không cùng một chuẩn, nên bộ lọc độ tin cậy không thể dựa vào việc tin nào được nhắc nhiều nhất. Nó phải dựa vào cấu trúc: ai được lợi nếu thông tin đó lan ra, và ai phải trả tiền nếu nó sai. Với một giải đấu mà hợp đồng ngắn và mùa giải nhanh, câu hỏi thứ hai hiếm khi được đặt ra trước khi kỳ chuyển nhượng đóng cửa.

Rủi ro tài chính lớn nhất trong bóng đá Việt Nam không nằm ở phí chuyển nhượng. Nó nằm ở các khoản chi trả cho cầu thủ tự do.

Lý do mang tính kỹ thuật. Phí chuyển nhượng, dù không công bố, vẫn để lại dấu vết: nó đi qua hai bộ máy kế toán, nó cần giấy tờ giải phóng hợp đồng, nó phải khớp với cửa sổ chuyển nhượng của FIFA và với hồ sơ cấp phép câu lạc bộ của AFC. Một khoản tiền ký kết trả cho cầu thủ đã hết hạn hợp đồng không cần bất kỳ dấu vết nào trong ba lớp đó. Nó cần một phụ lục, một chữ ký, và một dòng trong sổ chi nội bộ.

Hệ quả là cùng một tổng ngân sách, một câu lạc bộ có thể đẩy phần lớn chi phí nhân sự ra khỏi vùng có thể kiểm tra, trong khi chất lượng đội hình không đổi. Với người làm nghề theo dõi đội bóng, đây là điểm mù lớn hơn nhiều so với câu hỏi một cầu thủ giá bao nhiêu.

Cộng vào đó là cấu trúc thời hạn hợp đồng. Hợp đồng một đến hai năm, gia hạn theo mùa, tạo ra một lớp cầu thủ tự do mới mỗi năm. Mỗi lớp như vậy là một đợt tái phân bổ tài sản bóng đá không đi qua sổ sách chuyển nhượng. Câu lạc bộ mạnh lấy được người, câu lạc bộ yếu mất người, và không có bảng cân đối nào ghi lại việc đó. Một giải đấu 14 đội có nghĩa là mỗi mùa chỉ có 26 lượt đối đầu toàn giải — quỹ trận đấu quá nhỏ để một câu lạc bộ chịu được hai sai lầm nhân sự trong cùng một kỳ.

Phần tôi quan sát lâu nhất nằm ở phía dưới hệ thống. Một cầu thủ 19 tuổi ở giải hạng dưới chơi tốt một mùa, được đưa lên đội một. Câu chuyện ấy được kể như cổ tích trong khoảng hai tuần. Nếu cậu ta không trụ được, không ai viết tiếp. Cải cách phân bổ nguồn lực thực sự — học viện, lương cơ bản, bảo hiểm nghề nghiệp — không đi kèm câu chuyện cổ tích nào.

Tôi theo một cầu thủ như vậy suốt bốn mùa. Cậu ta có sáu trận đá chính ở đội một, rồi bị đẩy xuống, rồi hết hợp đồng, rồi sang một đội hạng dưới khác. Không có thông báo chia tay. Trang của câu lạc bộ chỉ đơn giản là không còn tên cậu ta trong danh sách mùa mới. Đội bóng không đổi nhịp bởi chiến thuật, mà bởi những gánh nặng họ mang theo không ai nhìn thấy.

Cách nhìn phổ biến: bóng đá Việt Nam ít tiền, nên thị trường chuyển nhượng ở đây không có gì đáng phân tích sâu, cứ chờ đội lớn mua người là biết.

Điểm mù nằm ở chiều ngược lại. Chính vì tổng tiền nhỏ, mỗi đồng đi sai chỗ tạo ra tác động tương đối lớn hơn. Ở một giải mà chênh lệch ngân sách giữa nhóm đầu và nhóm cuối chỉ tính bằng vài lần, một khoản tiền ký kết không được ghi nhận đủ để thay đổi thứ hạng. Ở một giải châu Âu, khoản tương tự bị nuốt trong doanh thu bản quyền.

Người ta cũng thường đánh giá kỳ chuyển nhượng bằng số bản hợp đồng. Với một giải 14 đội và lịch thi đấu ngắn, thời gian sửa sai rất hẹp. Sai lầm trong kỳ chuyển nhượng không được sửa ở kỳ sau; nó được sửa bằng cách đổi huấn luyện viên giữa mùa — một khoản chi phí khác, cũng không được công bố.

Bảy năm là quãng đường mà lời xin lỗi của tôi phải lăn xuyên qua một thế hệ cầu thủ. Tôi từng viết sai về một cầu thủ nước ngoài khi anh ta còn chơi ở V.League, và chỉ sửa được khi anh ta đã đứng ở một giải khác. Điều tôi rút ra không nằm ở chỗ nên hay không nên phê bình. Nó nằm ở chỗ: khi dữ liệu không tồn tại, người ta có xu hướng đánh giá con người thay vì đánh giá hệ thống.

Mùa chuyển nhượng tới, thay vì đếm bản hợp đồng, nên đếm ba thứ: số cầu thủ hết hạn hợp đồng được gia hạn, số phụ lục được công bố, và số câu lạc bộ nộp đủ hồ sơ cấp phép AFC đúng hạn. Hai chỉ số đầu sẽ vẫn gần bằng không. Chỉ số thứ ba là chỉ số duy nhất kiểm chứng được, và nó cho biết câu lạc bộ nào thực sự chuẩn bị cho một mùa giải dài, còn câu lạc bộ nào chỉ chuẩn bị cho một buổi họp báo.

Một cái sân trống đang giữ nhịp trống cho tất cả những ai biết im lặng.